Mija w tym tygodniu 55 dni, odkąd w imieniu środowisk migrantów i grona organizacji pozarządowych i ekspertów wysłaliśmy do decydentów apel o usprawnienie procesów legalizacji pobytu. Nadal czekamy na odpowiedzi.
Głos organizacji pozarządowych w sprawach migracyjnych w Polsce nie jest brany na poważnie, co nie zmienia faktu, że jest problem. Nie jesteśmy też w tej sprawie sami. O prawa migrantów do terminowego prowadzenia spraw upominał się w sierpniu Rzecznik Praw Obywatelskich, a kilka dni temu głos zabrał Europejski Trybunał Sprawiedliwości. 12 listopada 2026 r. TSUE jednoznacznie się wypowiedział: nieprzestrzeganie terminów wydawania decyzji pobytowych w Polsce i bezkarne przeciąganie spraw legalizacyjnych jest sprzeczne z prawem europejskim. Państwo nie może tłumaczyć się “sytuacją kryzysową” w nieskończoność – ma obowiązek terminowo prowadzić postępowania i przestrzegać własnych przepisów.
Dla prawników wyrok TSUE jest dostępny tutaj: https://infocuriaws.curia.europa.eu/blob/download-file/329182/PL/html
Dla nieprawników sprawy mają się tak: jeszcze w czasie pandemii polski rząd wprowadził do polskich regulacji w sprawie wnioskowania o karty pobytu artykuł 100 d. Artykuł jest prawną odmianą sceny z “Misia” Barei : “Nie mamy pańskiego płaszcza i co pan nam zrobi?”. Przewiduje mianowicie, że instytucje odpowiedzialne za legalizację pobytu nie mogą być pociągnięte do odpowiedzialności za to, że nie wydają decyzji zgodnie z przewidzianymi w prawie terminami.
Kilka decyzji polskich sądów uznało już wcześniej, że państwo nie może przyjmować przepisów zwalniających instytucje państwowe z odpowiedzialności za nieprzestrzeganie prawa. Na Urzędy Wojewódzkie nakładane są kary (rekordowe ponad 12 milionów złotych kar nałożono na woj. śląskie).
Na nieprawidłowości wskazywała już w 2019 roku Najwyższa Izba Kontroli (wtedy czas oczekiwania na decyzję wydłużył się ponad trzykrotnie do 206 dni). Teraz w tej sprawie wypowiedział się sąd europejski. Mamy więc za sobą RPO, NIK, polskie sądy i TSUE. NIK zapowiada ogłoszenie kolejnej kontroli w obszarze migracji na koniec listopada. Nie mamy natomiast decyzji polskiego państwa, aby rozwiązać problem.
Paradoks polega na tym, że urzędnicy zaangażowani w procedury legalizacyjne często kibicują protestom – sytuacja jest nie do zniesienia od lat, same Urzędy Wojewódzkie widzą sens i potrzebę zmian. Brak jednak decyzji “na górze” i zgody na dotrudnienie potrzebnych kadr i systemowe zmiany. Brak też chyba zasobów ludzkich, żeby na serio zająć się sprawą. Być może sytuacja stała się tak zagmatwana, że brak pomysłu – jak rozwikłać ten węzeł gordyjski.
Jak jest?
Ekipa speców od IT z inicjatyw “Tu żyjemy”, “Głos migranta”, “Państwo na czas” przeanalizowała, jak działają wydziały ds. cudzoziemców urzędów wojewódzkich. Przeanalizowała – to mało powiedziane. Zrobiła profesjonalne, detektywistyczne dochodzenie! Specjaliści wystąpili do urzędów w trybie dostępu do informacji publicznej z wnioskami o dane. Publikują zebrane informacje: https://panstwonaczas.eu, https://glos-migranta.eu/, https://tuzyjemy.pl/.
Praktycy ustalili, że procedura uzyskania zezwolenia na pobyt w Polsce wcale nie jest jednakowa w całej Polsce – urzędy wprowadzają własne, dodatkowe wymogi i regulacje, inaczej organizują proces, w oczekiwaniu na ogólnopolskie rozwiązania tworzą własne narzędzia, w rezultacie w jednych województwach na kartę czeka się ponad 200 dni, w innych ponad 600.
Ciekawe samo w sobie jest to, w jaki sposób różne Urzędy odpowiadały na stawiane im pytania: jedne odpowiadały rzeczowo, szybko i treściwie, inne wzywały migrantów do wielokrotnego wyjaśniania: po co im te dane, jeszcze inne udzielały niepełnych informacji. Wiele urzędów złościło się (na piśmie!), że migranci dodają im pracy pytaniami.
Miało być lepiej – nie jest
Wiosną 2026 r. MSWIA wprowadziło usprawnienia technologiczne (MOS2), które umożliwiają składanie wniosku o kartę pobytu przez system – jednak procedura rozpatrywania jest złożona, a wąskim gardłem jest mała liczba pracowników, którzy rozpatrują złożone wnioski i wydają decyzje.
Póki co nie widać poprawy sytuacji, czas oczekiwania na decyzję wciąż się wydłuża. W Urzędach pracownicy pracują teraz w dwóch trybach – obsłudze wniosków składanych przez system, ale też usiłując nadrobić sterty zaległości w postaci pracy z papierowymi dokumentami. W województwie mazowieckim urzędnik potrafi mieć na biurku 1500 teczek – każda jest sprawą legalizacyjną, to znaczy sprawą osoby, która funkcjonuje w prawnym limbo.
Według danych zgromadzonych w urzędach wojewódzkich przez migrantów liczba osób oczekujących na decyzje legalizacyjne to niemal 800 tysięcy ludzi – około ⅓ całej populacji migrantów w Polsce! Przedstawiciel MSWiA na niedawnym spotkaniu w Sejmie przedstawił inne dane – liczbę 600 tysięcy oczekujących – nadal jest to bardzo duża liczba (¼ populacji).
W niektórych województwach obecnie trwa nawet 11 razy dłużej, niż ustawowy termin 60 dni. Różne podmioty różnie też liczą czas trwania procedur – urzędy liczą czas od nadania sprawie sygnatury do wydania decyzji. Cudzoziemcy dodają do tego czas (bywa, że 4 -5 miesięcy) potrzebny, żeby ktoś w ogóle wziął ich teczkę do ręki i tę sygnaturę nadał.
Dlaczego?
Wygląda na to, że państwo nie daje Urzędom Wojewódzkim odpowiedzialnym za te procesy wystarczających zasobów do wykonania zleconej im pracy. Od 2020 roku niemal nie zwiększono kadr rozpatrujących wnioski w sprawach legalizacyjnych, choć liczba wniosków i spraw znacząco wzrosła (w 2022 roku przekroczyło ukraińsko-polską granicę około 4 miliony ludzi – część z nich wnioskuje o karty pobytu. Dodatkowo, przybywają do Polski ludzie do pracy, którzy zastępują mężczyzn z Ukrainy, których w momencie eskalacji wojny w Ukrainie ubyło. Z tego powodu rosną w Polsce społeczności migrantów z Filipin, Kolumbii, Pakistanu, Nepalu – wszyscy ci ludzie wcześniej czy później potrzebują przedłużenia ważności swoich dokumentów).
Zaległości i obciążenie urzędów rosną. Jesienią 2025 roku zaległych spraw było pół miliona, wiosną 2026 już niemal 700 tysięcy – jak wynika z medialnych wypowiedzi urzędników. Pogarszają sprawę finanse. Urzędnicy zajmujący się tematem migracji i legalizacji pobytu należą do najsłabiej opłacanych w administracji. Niskie zarobki oraz antymigrancki klimat w Polsce utrudniają znalezienie chętnych do pracy i powodują rotację pracowników. Urzędom trudno zbudować kompetentne, efektywne zespoły.
Euro i FAMI
Ważnym źródłem finansowania tematu migracji w Polsce są środki europejskie – eksperci-migranci zbadali też ten temat. Policzyli, że w dwóch edycjach Funduszu na rzecz Migracji i Integracji (w roku 2024 i 2026) 16 wojewodów otrzymało ze środków unijnych łącznie ponad 247 milionów złotych na sprawy związane z legalizacją pobytu cudzoziemców.
Korzystamy z FAMI jako organizacja pozarządowa i wiemy, że środki te mają swoje ograniczenia. Być może z powodów formalnych nie było możliwe dotrudnienie potrzebnych kadr, być może urzędy wpisywały do formularzy wskaźniki łatwiejsze do wykazania. Niemniej to zastanawiające, że na 138 wskaźników, które urzędy wskazały jako mierniki skuteczności wydatkowania tych środków ani jeden nie dotyczy czasu trwania procedur.
Jako państwo wydajemy prawie ćwierć miliarda złotych na usprawnienie procedur – nikt nie sprawdza, czy wydatki skracają kolejki. to jednak jest dziwne.
Skutki dla migrantów
Osoba, która czeka na kartę pobytu w Polsce, przebywa tu legalnie. Ma prawo być tu i czekać. Oczekiwanie na kartę pobytu to jednak czas zawieszenia, życiowy paraliż i ograniczony pakiet praw. Osoby nie mają wielu istotnych możliwości, które wpływają na ich funkcjonowanie w Polsce, między innymi:
- nie mogą wyjechać z Polski i wrócić – na czas procedury są “uziemieni”. Tak to wygląda w praktyce. Technicznie – mają prawo wyjechać, ale nie mają później możliwości wrócić, żeby nadal czekać albo żeby korzystać z praw, które przewiduje zezwolenie na pobyt. W praktyce ludzie nie mogą ruszyć się z Polski przez ten czas – jeśli chcą tu dalej mieszkać.
- nie mają prawa do pracy (w części przypadków),
- osoby, których praca zakłada konieczność wyjazdów (kierowcy, pracownicy firm międzynarodowych czy świadczących pracę za granicą, doktoranci i studenci), nie mogą wykonywać swojej pracy,
- część osób nie ma możliwości otwarcia/utrzymania konta w banku,
- nie można opłacić sobie dobrowolnego ubezpieczenia w NFZ,
- nie można zaciągnąć kredytu,
Przedłużające się procedury tworzą ryzyko utraty legalnego pobytu (potwierdzają to wyniki raportu Protecting Irregular Migrants in Europe – policy brief o Polsce https://cadmus.eui.eu/entities/publication/18d4564d-78f9-4d19-9488-6da555b26847).
Pojawia się ryzyko konieczności podjęcia pracy nieuregulowanej, w rezultacie ryzyko deportacji i otrzymania zakazu powrotu do Polski i strefy Schengen.
Przedłużająca się niepewność to nadmierne obciążenie psychiczne osób pozostających w zawieszeniu przez długi czas, co przekłada się na zdrowie psychiczne osób i ich bliskich.
Skutki dla państwa
Niesprawny system legalizacji generuje szereg niekorzystnych konsekwencji dla państwa i społeczeństwa:
- brak kontroli i wiedzy – kilkaset tysięcy osób w procedurze legalizacyjnej to grupa osób, o której państwo wie znacznie mniej niż o tych, których sytuacja jest uregulowana. Niesprawny system godzi w interes państwa i jest sprzeczny z założeniami strategii migracyjnej.
- skutki finansowe – osoba pozbawiona prawa do pracy na okres dwóch lat to konkretna strata finansowa – brak wpływu podatków od dochodów z tytułu wykonywania pracy, którą osoba mogłaby legalnie wykonywać. To także koszt pracy sądów rozpatrujących ponaglenia, a także koszt kar za przedłużające się procedury, nakładanych na urzędy przez sądy. Wartości nie są przy tym bagatelne. Miesięczny podatek przy płacy minimalnej w Polsce (4806 zł w roku 2026) to kwota 168 złotych. Rząd nie ma danych, ile osób w procedurze pracuje legalnie (większość ma takie prawo), a ile nie pracuje. Nawet jeśli tylko 10 procent z 700 tysięcy osób wnioskujących o karty pobytu nie pracuje legalnie, daje to stratę budżetową w wysokości 141 milionów zł rocznie. To wystarczyłoby na sfinansowanie setek etatów specjalistów do rozpatrywania wniosków.
- skutki gospodarcze – przedłużające się procedury psują rynek. Wymuszają pracę niezgodnie z prawem (ludzie muszą się przecież utrzymać). Ograniczają też sprawność polskich firm, które czekają na legalizację pobytu pracowników. Właściciele firm czekających na pracowników wydzwaniają w ich sprawie do urzędów wojewódzkich tak samo, jak sami cudzoziemcy – nie dlatego, że się o nich martwią, dlatego, że tracą konkretne pieniądze czekając.
- skutki wizerunkowe – Polska przestaje być państwem prawa. Niewydolny system generuje nadużycia, sprzyja rozwojowi korupcji, podważa zaufanie mieszkańców do instytucji.
Rekomendacje
Wspólnie z migrantami i innymi organizacjami pozarządowymi, akademią i instytucjami pracodawców przesłaliśmy władzom następujące rekomendacje:
- powrót do przestrzegania prawa – wycofanie art. 100d, który zakłada bezkarność urzędów za niedotrzymywanie terminów, terminowe rozpatrywanie spraw,
- dotrudnienie kadr i ich profesjonalizacja,
- umożliwienie osobom ubiegającym się o kartę pobytu przekraczania granicy i powrotu do Polski w celu korzystania z udzielonego prawa pobytu, choćby w wyjątkowych sytuacjach,
- usprawnienie przepływu informacji między urzędami wojewódzkimi a sektorem pozarządowym i samymi migrantami jako użytkownikami systemu.